Waarom bestaan er verschillende Bijbelvertalingen?

Het grootste deel van het Oude Testament is geschreven in het Hebreeuws, enkele gedeelten in het Aramees en het Nieuwe Testament in het Grieks. Wanneer we de Bijbel in het Nederlands lezen, lezen we dus altijd een vertaling van deze teksten.

Vertalen betekent meer dan woorden uit de ene taal vervangen door woorden uit een andere taal. Talen verschillen in woordenschat, zinsbouw en uitdrukkingen. Een woord in het Hebreeuws of Grieks heeft soms meerdere betekenissen, terwijl er in het Nederlands geen enkel woord bestaat dat precies dezelfde betekenissen omvat. Welke Nederlandse vertaling het beste past, hangt dan af van de zin en de context waarin het woord wordt gebruikt.

Dat zien we bijvoorbeeld bij het Hebreeuwse woord ruach. Dit woord kan afhankelijk van de context worden vertaald met ‘wind’, ‘adem’ of ‘geest’. In Genesis 1:2 lezen we in de NBV21:
‘De aarde was woest en doods, duisternis lag over de oervloed, en over het water zweefde Gods geest.’
(Genesis 1:2)

Hetzelfde Hebreeuwse woord komt ook voor in andere teksten, waar ‘wind’ of ‘adem’ beter past. 

Dat geldt niet alleen voor afzonderlijke woorden. Ook uitdrukkingen en zinsbouw kunnen niet altijd letterlijk worden vertaald. Een zin die in het Hebreeuws of Grieks heel natuurlijk klonk, kan in het Nederlands vreemd of onduidelijk worden wanneer ieder woord precies in dezelfde volgorde wordt vertaald.

Ook de wereld waarin de Bijbel ontstond speelt mee. Woorden, beelden en gebruiken konden binnen die wereld een betekenis hebben die voor ons vandaag minder vanzelfsprekend is.

Meer over ruach en hoe de Bijbel over Gods Geest spreekt lees je in De Heilige Geest.

 

Van oude handschriften naar onze Bijbel

De oorspronkelijke handschriften van de Bijbelboeken zijn niet bewaard gebleven. We hebben bijvoorbeeld niet meer de eerste boekrol waarop Jesaja werd geschreven of de brief die Paulus zelf naar een gemeente stuurde.

Wat wel bewaard is gebleven, zijn oude handschriften en fragmenten waarin deze teksten steeds opnieuw zijn overgeschreven. Sommige daarvan bevatten grote delen van een Bijbelboek, andere slechts een klein gedeelte.

Bij het overschrijven konden kleine verschillen ontstaan. Een woord kon anders worden gespeld, een regel kon per ongeluk worden overgeslagen of woorden konden in een andere volgorde terechtkomen. Daardoor zijn niet alle bewaard gebleven handschriften op ieder detail precies hetzelfde.

Wetenschappers vergelijken deze handschriften zorgvuldig met elkaar. Ze kijken onder andere naar de ouderdom van een handschrift, verschillende teksttradities en naar mogelijke verklaringen voor de verschillen tussen handschriften. Dit onderzoek wordt tekstkritiek genoemd. Het woord ‘kritiek’ betekent hier niet dat de Bijbel wordt bekritiseerd. Het gaat om het zorgvuldig vergelijken en onderzoeken van de beschikbare teksten.

Voor het Oude Testament speelt de Masoretische tekst een belangrijke rol. Dit is de Hebreeuwse tekst die eeuwenlang zorgvuldig door Joodse schriftgeleerden is overgeleverd en waarop veel moderne Bijbelvertalingen grotendeels zijn gebaseerd.

Daarnaast zijn er andere oude tekstgetuigen. De Dode Zeerollen, die vanaf 1947 werden ontdekt, bevatten onder andere zeer oude Hebreeuwse handschriften van Bijbelboeken. Sommige daarvan zijn ongeveer duizend jaar ouder dan de oudste complete Masoretische handschriften die bewaard zijn gebleven.

Door deze oude teksten met elkaar te vergelijken, kunnen onderzoekers zien hoe de tekst door de eeuwen heen is overgeleverd. Meestal liggen de teksten dicht bij elkaar, terwijl er op sommige plaatsen verschillen zijn in woorden of formuleringen. Zulke verschillen kunnen meewegen bij de vraag welke tekst een Bijbelvertaling op een bepaalde plaats volgt.

Voor het Nieuwe Testament zijn duizenden Griekse handschriften en fragmenten bewaard gebleven, naast oude vertalingen en citaten van vroege christelijke schrijvers. Doordat er zoveel handschriften bewaard zijn gebleven, kunnen onderzoekers deze met elkaar vergelijken en onderzoeken hoe de tekst door de eeuwen heen is overgeleverd.

Met behulp van dit onderzoek worden edities van de Hebreeuwse en Griekse tekst samengesteld die Bijbelvertalers gebruiken. Op plaatsen waar oude handschriften van elkaar verschillen, geven voetnoten in een Bijbel soms aan dat er ook een andere lezing bestaat.

 

Hoe vertaal je een Bijbeltekst?

Bij het vertalen moeten steeds keuzes worden gemaakt. Soms kunnen de woorden en zinsbouw van de oorspronkelijke tekst vrij dicht worden gevolgd. Op andere plaatsen werkt een Hebreeuwse of Griekse zin zo anders dat een letterlijke vertaling in het Nederlands vreemd of onduidelijk zou worden.

Sommige vertalingen proberen zoveel mogelijk aan te sluiten bij de woorden, zinsbouw en structuur van de brontekst. Dit wordt vaak een formele of brontekstgerichte vertaling genoemd. Daardoor blijven woorden, herhalingen en structuren uit de oorspronkelijke tekst soms duidelijker zichtbaar, terwijl het Nederlands minder natuurlijk kan klinken.

Andere vertalingen leggen meer nadruk op het overbrengen van de betekenis in natuurlijk en begrijpelijk Nederlands. Dit wordt vaak een dynamische of doeltaalgerichte vertaling genoemd.

In de praktijk ligt die grens niet zo vast. Ook een vertaling die dicht bij de brontekst probeert te blijven, moet op sommige plaatsen vrijer vertalen om de betekenis in begrijpelijk Nederlands weer te geven.

Dat wordt bijvoorbeeld zichtbaar bij de Hebreeuwse uitdrukking ʾerekh ʾappayim, die letterlijk iets als ‘lang van neus’ betekent. De uitdrukking heeft te maken met langzaam boos worden. In Exodus gebruikt de Bijbel deze woorden wanneer God Zichzelf bekendmaakt:
‘De HEER! De HEER! Een God die liefdevol is en genadig, geduldig, trouw en waarachtig.’
(Exodus 34:6)

De NBV21 vertaalt de Hebreeuwse uitdrukking hier met ‘geduldig’. Een woord-voor-woordvertaling zou de oorspronkelijke uitdrukking zichtbaarder maken, maar voor een Nederlandse lezer waarschijnlijk minder duidelijk zijn.

‘Letterlijk’ betekent daarom niet automatisch hetzelfde als ‘nauwkeurig’. 

 

Eén woord, verschillende betekenissen

Het Hebreeuwse woord nefesh wordt in oudere vertalingen bijvoorbeeld regelmatig weergegeven met ‘ziel’. Afhankelijk van de context kan het ook verwijzen naar een levend wezen, een persoon, iemands leven of naar de mens zelf. Wanneer we bij nefesh alleen aan onze Nederlandse betekenis van ‘ziel’ denken, kunnen we daardoor meer in het woord lezen dan er op die plaats wordt bedoeld.

Ook in het Nieuwe Testament zien we dit. Het Griekse woord pneuma kan onder andere ‘geest’, ‘Geest’, ‘wind’ of ‘adem’ betekenen. In Johannes 3 gebruikt Jezus dit woord wanneer Hij met Nikodemus spreekt:
‘De wind waait waarheen hij wil; je hoort zijn geluid, maar je weet niet waar hij vandaan komt en waar hij heen gaat. Zo is het ook met iedereen die uit de Geest geboren is.’
(Johannes 3:8)

In het Grieks staat bij ‘wind’ en ‘Geest’ hetzelfde woord, pneuma. In het Nederlands moet een vertaler hier twee verschillende woorden gebruiken. Daardoor is de verbinding die in het Grieks direct zichtbaar is, in een Nederlandse vertaling minder duidelijk.

Ook herhalingen, woordspelingen en de opbouw van een tekst kunnen in een vertaling minder zichtbaar worden. Bijbelschrijvers gebruiken soms bewust hetzelfde woord of beeld op verschillende plaatsen. Ook kunnen zinnen of gedeelten zo zijn opgebouwd dat bepaalde woorden of gedachten bij elkaar horen of tegenover elkaar staan. Wanneer de zinsbouw in een vertaling verandert om natuurlijk Nederlands te krijgen, kunnen zulke verbindingen minder duidelijk naar voren komen.

 

Een grondwoord opzoeken is nog geen uitleg

Het kan waardevol zijn om te kijken welk Hebreeuws of Grieks woord achter een Nederlandse vertaling staat. Een woordenboek kan verschillende mogelijke betekenissen geven, maar dat betekent niet dat al die betekenissen tegelijk in iedere tekst aanwezig zijn. Welke betekenis op een bepaalde plaats past, hangt samen met de zin, het gedeelte eromheen en de manier waarop de schrijver het woord gebruikt.

 

Wanneer het Nieuwe Testament het Oude Testament citeert

Wie het Oude en Nieuwe Testament naast elkaar leest, kan merken dat een citaat in het Nieuwe Testament soms anders klinkt dan dezelfde tekst in het Oude Testament.

Een van de redenen daarvoor is de Septuaginta, een oude Griekse vertaling van de Hebreeuwse geschriften die al vóór de tijd van Jezus werd gebruikt. In de wereld waarin het Nieuwe Testament ontstond, werd de Schrift daardoor niet alleen in het Hebreeuws gelezen, maar ook in het Grieks.

Schrijvers van het Nieuwe Testament halen regelmatig teksten uit Israëls geschriften aan zoals die in deze Griekse vertaling staan. Op andere plaatsen geven zij een tekst verkort weer of brengen zij verschillende Bijbelgedeelten met elkaar in verbinding.

Daardoor hoeft een verschil tussen een citaat in het Nieuwe Testament en de Nederlandse vertaling van het Oude Testament niet te betekenen dat de schrijver de tekst verkeerd citeert. Bij zo'n verschil speelt mee welke tekst wordt aangehaald, uit welke context de woorden komen en hoe de schrijver die tekst gebruikt.

Schrijvers van het Nieuwe Testament grijpen steeds opnieuw terug op woorden, beelden en verwachtingen die al eerder in de Bijbel naar voren kwamen. Door te kijken waar die beginnen en hoe ze later opnieuw worden opgepakt en verder uitgewerkt, worden ook de verbindingen tussen het Oude en Nieuwe Testament duidelijker.

Meer over hoe lijnen, beelden en verwachtingen door de verschillende Bijbelboeken heen met elkaar verbonden zijn lees je in De rode draad van de Bijbel.

 

Waarom worden Bijbelvertalingen herzien?

Ook bestaande Bijbelvertalingen worden na verloop van tijd soms herzien. Taal verandert en woorden of formuleringen die vroeger heel gewoon waren, kunnen later anders klinken of minder duidelijk worden.

Ook het onderzoek naar oude handschriften en naar het Hebreeuws, Aramees en Grieks gaat verder. Daardoor kan er meer bekend worden over woorden, uitdrukkingen of gedeelten die moeilijk te vertalen zijn.

 

Verschillende Nederlandse Bijbelvertalingen

Nederlandse Bijbelvertalingen maken verschillende keuzes in de manier waarop zij de Hebreeuwse, Aramese en Griekse teksten in het Nederlands weergeven.

De NBV21 probeert de betekenis van de brontekst weer te geven in natuurlijk Nederlands. Daarbij is ook aandacht voor literaire kenmerken, zoals herhaling, beeldspraak en de verschillende stijlen van Bijbelboeken.

De Herziene Statenvertaling (HSV) staat dichter bij de vertaaltraditie van de Statenvertaling en probeert op veel plaatsen de woorden en zinsbouw van de brontekst herkenbaar te houden.

De NBG-vertaling van 1951 is een oudere Nederlandse vertaling. Het Nederlands klinkt inmiddels op sommige plaatsen gedateerd. De vertaling maakt soms andere keuzes dan recentere vertalingen.

De Willibrordvertaling komt voort uit de rooms-katholieke vertaaltraditie en bevat ook de deuterocanonieke boeken. Deze vertaling maakt op verschillende plaatsen andere keuzes in woordgebruik en formulering.

De Bijbel in Gewone Taal kiest bewust voor duidelijk en toegankelijk Nederlands. Zinnen zijn vaak korter en moeilijke woorden, beelden of formuleringen worden in begrijpelijke taal weergegeven. Daardoor kan een gedeelte duidelijker worden, terwijl sommige woorden, beelden of structuren uit de brontekst minder zichtbaar kunnen zijn.

 

Ook vertalingen in een andere taal kunnen helpen

Wie naast het Nederlands ook Engels leest, kan soms een Engelse vertaling naast een Bijbelgedeelte leggen. Soms klinkt een Bijbeltekst in het Engels behoorlijk anders dan in het Nederlands. Dat kan komen doordat een Hebreeuws of Grieks woord op meerdere manieren kan worden weergegeven of doordat het Engels andere mogelijkheden heeft om een zin of uitdrukking te vertalen. Door verschillende vertalingen naast elkaar te leggen, kunnen woorden, herhalingen of verbindingen naar voren komen die in het Nederlands minder opvallen.

Daarbij kan bijvoorbeeld de NET Bible interessant zijn. Deze vertaling bevat uitgebreide vertaalnotities waarin regelmatig wordt uitgelegd waarom voor bepaalde woorden of formuleringen is gekozen en welke andere mogelijkheden er vanuit het Hebreeuws of Grieks zijn.

 

Vertalingen naast elkaar lezen

Verschillen tussen vertalingen kunnen zichtbaar maken waar vertalers verschillende keuzes hebben gemaakt. Soms heeft dat te maken met de betekenis van een Hebreeuws of Grieks woord, soms met de zinsbouw of met verschillen tussen oude handschriften.

Het hele gedeelte kan daarbij meer zicht geven op zo'n verschil. Welke woorden keren terug? Wat komt ervoor en wat volgt erna? Ook het Hebreeuwse of Griekse woord achter een vertaling en de voetnoten bij een tekst kunnen laten zien waarom vertalingen hier verschillende keuzes maken.

Daarvoor hoef je de oorspronkelijke talen niet zelf te beheersen. In Bijbels, studiebijbels en digitale hulpmiddelen is vaak te vinden welk woord in de brontekst staat en waar datzelfde woord nog meer voorkomt.

 

Een vertaling blijft een vertaling

Geen enkele vertaling kan alles wat in de oorspronkelijke taal aanwezig is volledig zichtbaar maken. Soms gaat een woordspel verloren, wordt hetzelfde Hebreeuwse of Griekse woord op verschillende manieren vertaald of wordt een uitdrukking anders weergegeven om begrijpelijk Nederlands te krijgen.

Dat hoeft ons er niet van te weerhouden om de Bijbel aandachtig te lezen. We hoeven geen Hebreeuws of Grieks te kennen om een tekst binnen zijn context te onderzoeken. Het helpt wel om ons ervan bewust te zijn dat we een vertaling lezen en dat achter de Nederlandse woorden soms meer te ontdekken valt.